درباره تمبر

تَمبر یا تمبر پستی مدرکی چاپی است که نشان‌دهندهٔ پیش‌ پرداخت مبلغی برای خدمات پستی است.

تمبر معمولاً به صورت کاغذی کوچک و چهارگوش تهیه می‌شود که در چهار سوی آن کاغذ حالت داندانه‌دار دارد و در پشت آن چسبی مالیده شده که با برخورد آب خاصیت چسبندگی پیدا می‌کند.

چسباندن تمبر به یک نامه یا بستهٔ پستی نشان‌دهندهٔ اینست که فرستنده، مبلغ لازم برای ارسال محموله را به‌طور کامل یا بخشی از آن را پرداخته‌است. در صورتی‌که ارزش تمبر الصاقی کمتر از بهای خدمات پستی مربوطه باشد گفته می‌شود که محموله «کسر تمبر» دارد.

پیرامون واژه تمبر

واژه «تمبر» برای پست در فارسی از زبان فرانسوی (Timbre Postal) وام گرفته شده‌است. در پارسی سره از واژهٔ «پِیکه» بدین منظور استفاده می‌شود.

تاریخچه تمبر در ایران

قدیمی ترین تمبر رسمی ایران معروف به تمبر باقری در روزگار پادشاهی ناصرالدین شاه قاجار، در سال ۱۲۹۲ هجری قمری برابر ۱۸۶۸ میلادی منتشر شده‌است. نقش این تمبر نشان رسمی دولت وقت ایران «شیر و خورشید» است که درون دایره‌ای قرار گرفته و در چهارگوشه آن بهای هر تمبر به فارسی درج شده‌است.

کهن‌ترین تمبر رسمی ایران معروف به تمبر باقری در روزگار پادشاهی ناصرالدین شاه قاجار، در سال ۱۲۹۲ هجری قمری برابر ۱۸۶۸ میلادی منتشر شده‌است. نقش این تمبر نشان رسمی دولت وقت ایران «شیر و خورشید» است که درون دایره‌ای قرار گرفته و در چهارگوشه آن بهای هر تمبر به فارسی درج شده‌است.

پیشینه تمبر

در زمان هخامنشیان، داریوش بزرگ، پادشاه بزرگ هخامنشی، چابک سوارانی تربیت کرده‌بود که نوشته‌های دولتی را به سرتاسر امپراطوری برسانند و از اخبار دورترین نقاط امپراطوری آگاه شوند. این چابک‌سواران از ایستگاهی به ایستگاه دیگر می‌رفتند تا به چاپار پس‌تر برسند. نوشتهٔ مشهوری از داریوش پزرگ به جا مانده‌است که در سردر ادارهٔ پست شهر نیویورک نیز نوشته‌شده‌است: «نه برف و باران و نه تاریکی شب نمیتواند پیک‌های تندرو را از حرکت باز دارند.»

دوره‌بندی

تمبرهای ایران به چهار دورهٔ زمانی بخش می‌شوند:

• دورهٔ اول: از سال ۱۲۴۷ دوره قاجار (از ناصرالدین شاه تا احمد شاه)

• دورهٔ دوم: از سال ۱۳۰۴ (پهلوی اول، رضا شاه)

• دورهٔ سوم: از سال ۱۳۲۰ (پهلوی دوم، محمدرضا شاه)

• دورهٔ چهارم: از سال ۱۳۵۸ (جمهوری اسلامی ایران)

 قاجار

عضویت در اتحادیه پست جهانی

ایران در تاریخ یکم سپتامبر سال ۱۸۷۷ میلادی (۱۲۵۶خورشیدی) یعنی تنها دو سال (۱ سال خورشیدی) پس از تاسیس اتحادیه پست جهانی، به عضویت آن در آمد. مرکز این اتحادیه که در سال ۱۸۷۵ میلادی (۱۲۵۴ خورشیدی) ایجاد شده‌بود، شهر برن سوئیس می‌باشد.

نخستین تمبر ایران

در سال ۱۸۶۵ میلادی (۱۲۴۴ خورشیدی) ناصرالدین شاه قاجار پس از بازگشت از اروپا جمعی را برای ساخت و طراحی تمبر به فرانسه اعزام کرد تا با وزارت پست و تلگراف فرانسه مذاکره کنند. نخست کلیشه‌هایی توسط شخصی به نام ریستر، برای ساخت تمبر تهیه شد و حتی نمونه‌هایی نیز به چاپ رسید. سپس آلبرت بار نمونهٔ دیگری تهیه کرد که آن را برای تایید به ایران آورد که این طرح او تصویب شد و نمونه‌هایی از آن تمبر در چهار رنگ بنفش، سبز، آبی و قرمز به ترتیب به بهای ۱، ۲، ۴ و ۸ شاهی چاپ شدند. طرح این تمبرها نشان رسمی دولت ایران که همان شیر و شمشیر و خورشیدی که درون دایره‌ای جا گرفته‌اند می‌باشد که گرداگرد آن با زنجیره‌ای با ۸۶ دانه مروارید پوشیده شده‌است و قیمت هر تمبر با حروف فارسی در چهار دایرهٔ کوچک در چهار گوشهٔ آن نوشته‌شده‌است. این نخستین مجموعه از تمبرهای ناصرالدین شاهی است.

پس از ناصرالدین شاه

انتشار تمبر در دوره قاجار پس از ناصرالدین شاه با چاپ مظفرالدین شاه، محمد علی شاه و احمد شاه نیز ادامه یافت.

 تاریخچه تمبر در جهان

در سال ۱۶۳۵ میلادی یکی از کارمندان پست فرانسه به نام (مسیو ولایه) پاکتی با علامت ویژه ابداع کرد و به جریان انداخت. پس از وی یک نفر سویسی به نام (جیمس چالمره) تمبر‌هایی در چاپخانه خود چاپ کرد و آنها را در سال ۱۸۳۴ به دولت بریتانیا عرضه نمود.

در سال ۱۸۷۳ میلادی، رونالد هیل، کارمند ارشد ادره پست بریتانیا اهمیت کار را در مجلس عوام به تایید رساند.

دولت بریتانیا در ماه مه سال ۱۸۴۰ نخستین تمبر دنیا را به ارزش یک و نیم پنی با تصویر ملکه انگلیس (معروف به پنی سیاه) چاپ و منتشر کرد، به این ترتیب رونالد هیل پدر و ابداع کننده تمبر پستی در جهان است^.